عمر مفید یک ساختمان تنها به استحکام سازه وابسته نیست. ساختمان باید در طول سال های بهره برداری، گرمایش، سرمایش، تهویه و آب مورد نیاز ساکنان را با عملکرد قابل قبول تامین کند و در برابر آسیب هایی مانند رطوبت و نشتی نیز دوام بیاورد. به همین دلیل، کیفیت طراحی، اجرای درست و نگهداری تاسیسات مکانیکی بر هزینه های بهره برداری و دوام اجزای بنا اثر مستقیم دارد. وزارت انرژی آمریکا نیز سامانه های گرمایش و سرمایش، آب گرم و پوسته ساختمان را در کنار یکدیگر از عوامل اصلی بهبود عملکرد انرژی ساختمان می داند.
در یک سامانه گرمایشی، تولید آب گرم یا هوای گرم تنها بخشی از کار است؛ انرژی باید با کمترین اتلاف به محل مصرف برسد. لوله آب گرم بدون عایق، بخشی از حرارت خود را در مسیر از دست می دهد. عایق کاری لوله، به ویژه در مسیرهای طولانی و سامانه های دارای گردش مداوم آب گرم، این اتلاف را کاهش می دهد. در شرایط بررسی شده، افزودن عایق لوله با ضخامت سه چهارم اینچ می تواند مصرف سالانه انرژی گرمایش آب را حدود ۴ تا ۵ درصد کاهش دهد.
همین اصل درباره کانال های هوا نیز صدق می کند. اگر کانال از فضای گرم یا سرد نشده عبور کند، عایق کاری آن انتقال ناخواسته حرارت را کاهش می دهد. آب بندی درزهای کانال هم مهم است، زیرا عایق به تنهایی جلوی نشت هوا را نمی گیرد. در نتیجه، برای عملکرد مطلوب باید آب بندی و عایق کاری حرارتی با هم بررسی شوند.
رطوبت کنترل نشده می تواند به دیوار، سقف، کف و تجهیزات آسیب بزند. نشتی لوله، تخلیه نامناسب آب تقطیر دستگاه سرمایشی و تشکیل قطره روی سطح سرد لوله یا کانال، از مسیرهای ورود رطوبت به اجزای ساختمان هستند. آژانس حفاظت محیط زیست کنترل رطوبت را موضوعی مربوط به تمام مراحل طراحی، ساخت و نگهداری بنا می داند و برای سامانه های لوله کشی و تهویه نیز راهکارهای مشخصی ارائه می کند.
برای پیشگیری، نخست باید منبع آب یا رطوبت شناسایی و رفع شود. سپس عایق لوله ها و کانال های سرد، مسیر تخلیه آب تقطیر و نقاطی که احتمال نشتی در آنها وجود دارد، بررسی شوند. عایق کانال در فضای فاقد تهویه مطبوع، در صورت اجرای درست همراه با لایه مناسب کنترل بخار، به پیشگیری از تشکیل قطره روی سطح آن کمک می کند. جلوگیری از تجمع رطوبت، احتمال کپک و آسیب به اجزای ساختمان را نیز کاهش می دهد.
بهره وری به معنای کم کردن تهویه یا خاموش نگه داشتن تجهیزات در هر شرایطی نیست. سامانه تهویه باید هوای مورد نیاز فضا را تامین کند و همزمان دما و رطوبت را در محدوده مناسب نگه دارد. تنظیم دوباره عملکرد ساختمان باید مقدار مناسب گرمایش، سرمایش و تهویه را متناسب با نیاز واقعی تامین کند، بدون آنکه آسایش افراد نادیده گرفته شود. بنابراین، زمان بندی کارکرد دستگاه ها، تنظیم کنترل ها و بررسی عملکرد هر بخش از ساختمان می تواند از کارکرد بی مورد تجهیزات جلوگیری کند.
حتی تاسیسات خوب طراحی شده نیز بدون نگهداری، عملکرد اولیه خود را حفظ نمی کنند. رویکرد مناسب این است که پیش از خرابی کامل، وضعیت تجهیزات بررسی شود: فیلترها، کویل ها، فن ها، شیرها، کنترل ها، عایق ها و مسیر تخلیه آب باید مطابق دستورالعمل سازنده و شرایط کارکرد ساختمان بازبینی شوند.
این کار فقط برای افزایش عمر دستگاه نیست. شناسایی زودهنگام نشتی یا مشکل تخلیه آب می تواند از رسیدن رطوبت به مصالح و ایجاد تعمیرات گسترده تر جلوگیری کند. در اینجا افزایش عمر مفید بنا به معنای تضمین یک عمر مشخص نیست؛ منظور، کاهش آسیب های قابل پیشگیری و حفظ عملکرد ساختمان در طول بهره برداری است.
تاسیسات زمانی بیشترین اثر را بر بهره وری و دوام ساختمان دارند که به صورت یک سامانه یکپارچه دیده شوند: طراحی متناسب با نیاز، عایق کاری حرارتی و آب بندی صحیح، کنترل رطوبت، تنظیم عملکرد و نگهداری منظم. تمرکز صرف بر خرید تجهیزات پر بازده کافی نیست؛ کیفیت اجرا و شیوه بهره برداری تعیین می کند که آن تجهیزات در عمل چه نتیجه ای داشته باشند.
۱. وزارت انرژی آمریکا، ارزیابی عملکرد انرژی اجزای ساختمان:
https://www.energy.gov/cmei/buildings/building-energy-asset-score
۲. برنامه آموزش علوم ساختمان وزارت انرژی آمریکا، عایق کاری لوله های آب:
https://bsesc.energy.gov/energy-basics/pipes-exterior-walls
۳. برنامه آموزش علوم ساختمان وزارت انرژی آمریکا، آب بندی و عایق کاری کانال ها:
https://bsesc.energy.gov/energy-basics/hvac-sealed-and-insulated-metal-ducts
۴. آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا، راهنمای کنترل رطوبت در طراحی، ساخت و نگهداری ساختمان:
https://www.epa.gov/indoor-air-quality-iaq/moisture-control-guidance-building-design-construction-and-maintenance-0
۵. آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا، سامانه های گرمایش، تهویه و سرمایش و کنترل رطوبت:
https://www.epa.gov/iaq-schools/heating-ventilation-and-air-conditioning-systems-part-indoor-air-quality-design-tools
۶. وزارت انرژی آمریکا، چالش ها و راهکارهای بهره برداری و نگهداری ساختمان:
https://www.energy.gov/cmei/femp/operations-and-maintenance-challenges-and-solutions